Magnifica humanitas jako strategia rozwoju

Ukazała się pierwsza encyklika Papieża Leona XIV, poświęcona Społecznej Nauce Kościoła w erze sztucznej inteligencji. Ponieważ od lat zajmuję się tymi zagadnieniami, chciałbym omówić najważniejsze wątki tego dokumentu.

Papież wkracza na dla Kościoła nowe obszary – życzliwa krytyka jego dzieła może być pożyteczna. Pożytek zresztą powinien być obustronny, gdyż dla inżyniera taki etyczny punkt odniesienia jest niezbędny.

Te odmienne punkty widzenia (etyczny i techniczny) skłaniają mnie do odwrócenia logiki papieskiego dokumentu. Papież przedstawia społeczną naukę Kościoła jako tło dla wykorzystania nowych technologii. W poniższej analizie chcę natomiast przedstawić społeczną gospodarkę rynkową (SGR) – wywodzącą się z tej nauki – jako rozwiązanie dla obserwowanych problemów.

Jest to odpowiedź na wezwanie Papieża: „zachęcam wszystkich, a w sposób szczególny wiernych świeckich, aby nie bali się konfrontować z rzeczywistością, by umieli wzajemnie się słuchać i z mocą podejmowali własną odpowiedzialność za budowanie społeczeństwa bardziej ludzkiego i braterskiego”.

1. Sztuczna inteligencja

1.1. Zagrożenia według encykliki (z komentarzami)

W rozdziale "Sztuczna inteligencja" encykliki wymieniono szereg konkretnych zagrożeń. Poniżej je wyliczam, dodając kursywą swój komentarz. Jeśli komentarz zawiera osobistą refleksję – dodaję nawiasy []:

• Osłabienie osobistego osądu i kreatywności – szybkość i łatwość uzyskiwania gotowych odpowiedzi może przyzwyczajać ludzi do nadmiernego delegowania zadań. Ta jednostronna opinia powiela obawy ekspertów. Sprawa jest bardziej złożona: mamy wsparcie intelektualnych zdolności oraz demokratyzację wiedzy. To stawia pod znakiem zapytania sens nauczania opartego na gromadzeniu wiedzy oraz rozwój nauki w oparciu o punktowane publikacje. Stoimy przed wyzwaniem całkowitej reorganizacji nauki i szkolnictwa.
• Złudzenie obiektywności – odpowiedzi AI mogą sprawiać wrażenie obiektywnych, podczas gdy w rzeczywistości powielają parametry kulturowe, ideologiczne oraz wady twórców. AI w znacznej mierze odzwierciedla wiedzę zgromadzoną w internecie. Problemem nie jest AI, ale jakość tej wiedzy. Przykład: manipulacja prezentowana jako naukowe wyjaśnienie autorytetu¹. Odpowiedzialność inżynierów ogranicza się do mechanizmów zabezpieczających i doboru źródeł. Wszystkie duże modele językowe ( LLM [Large Language Models – duże modele językowe] mają wbudowane schlebianie rozmówcy – kontrowersyjny mechanizm blokujący krytycyzm – jak wyjaśnia AI jest to uboczny skutek optymalizacji pod kątem zadowolenia użytkownika - tzw. sycophancy bias).
• Symulacja relacji i izolacja – sztuczne naśladowanie emocji może wprowadzać w błąd, rodząc iluzję relacji i prowadząc do unikania kontaktu z ludźmi. Mamy epidemię samotności, ale AI jedynie potęguje istniejące zjawiska. Osamotnieni seniorzy często nie mają szans na prawdziwe relacje.
• Zagrożenia ekologiczne – tworzenie i utrzymywanie systemów AI wymaga ogromnej mocy obliczeniowej, co wiąże się z dużym zużyciem energii, wody i emisją CO₂. Znamienna jest zmiana stanowiska Billa Gatesa w kwestii „ekologizmu”, który wzbudza coraz większe kontrowersje z uwagi na koszty społeczne. [Czy w tej sytuacji stanowisko Papieża powinno być tak jednoznaczne?].
• Zautomatyzowane wykluczenie – powierzenie maszynom decyzji o pracy, kredytach czy dostępie do usług pozbawia procesy ludzkiego współczucia i miłosierdzia. W większości państw obawy te są na razie przestrogą, nie diagnozą. Dotyczy to obszarów z silnymi konfliktami interesów. AI może też dać efekty pozytywne.
• Wzmacnianie stereotypów – algorytmy mogą utrwalać uprzedzenia wpisane w dane treningowe. To akurat jest mocno uwzględniane w algorytmach – do tego stopnia, że staje się formą cenzury. [Przykład (prawdziwy): zadałem LLM pytanie, czy tzw. osadnictwo żydowskie jest motywowane ideą wybraństwa. Dostałem odmowę odpowiedzi, bo to "niebezpieczne". Na pytanie "dla kogo?" usłyszałem: "dla mnie (AI)" – bo każda odpowiedź mogłaby posłużyć którejś ze stron do ataku].
• Rozmycie odpowiedzialności – AI pozwala decydentom uniknąć odpowiedzialności za niesprawiedliwość pod płaszczykiem technicznego "obiektywizmu". Takie rozmycie już występuje poprzez biurokrację – AI tylko potęguje problem.
• Monopolizacja moralności i władzy – nieliczne grupy kontrolujące AI mogą narzucać swoją wizję moralną. To już się dzieje i nie dotyczy tylko AI. W interesie twórców AI jest rozwiązanie tego problemu, aby opór społeczny nie obrócił się przeciw nim.
• Manipulacja procesami demokratycznymi i rynkiem – AI daje gigantom technologicznym możliwość manipulowania informacją i wyborami. [Ocena wydaje mi się zbyt kategoryczna. Strony zmagań uzyskały nowe narzędzie. Niestety zbiega się to z drastycznym spadkiem znaczenia etyki – nie tylko przez sekularyzację, ale też zaniedbania Kościoła. Ludzie pozbawieni zasad, ale wyposażeni w AI, stają się bardzo groźni].
• Zbrojna i ekonomiczna rywalizacja – AI staje się narzędziem w wyścigu o dominację. Na razie problemem jest raczej koncentracja kontroli niż jej utrata.

1.2. Proponowane rozwiązania (z oceną wdrożeniową)

Papież Leon XIV proponuje kompleksowe rozwiązania. Poniżej – z moją subiektywną oceną możliwości wdrożenia (kursywą):

• Rozliczalność i przejrzystość (accountability) – procesy decyzyjne algorytmów muszą być zrozumiałe i możliwe do zakwestionowania, z jasnym łańcuchem odpowiedzialności. Postulat słuszny, ale trudny do pełnego wdrożenia ze względu na złożoność systemów AI.
• Ograniczenie podporządkowania rozwoju sztucznej inteligencji logice dominacji militarnej, monopolizacji gospodarczej i wyścigu geopolitycznego – bez rezygnacji z konkurencji jako takiej. Informacja i wiedza powinny być traktowane jako dobro wspólne, przy zachowaniu odpowiedzialności za zarządzanie danymi. Możemy to w skrócie nazwać „rozbrojeniem sztucznej inteligencji” . To nie wydaje się możliwe do zrealizowania. Może potrzeba czasu, by ludzkość zrobiła krok naprzód? Podobnie było w początkach rewolucji naukowo-technologicznej. Obecnie – także dzięki AI – czas przewag z tytułu komercjalizacji wiedzy się kończy.
• Twarde ramy prawne i aktywna polityka – konkretne przepisy, niezależny nadzór, spowalnianie tam, gdzie wszystko przyspiesza. Postulowany kodeks etyczny jest wypracowywany, ale problemem jest dotychczas nikłe zaangażowanie Kościoła.
• Etyka wpisana w projektowanie (ethics by design) – sprawiedliwość społeczna jako warunek uprzedni na etapie projektowania. To wezwanie powinno być skierowane przede wszystkim do władz. Dostawcy technologii się dostosują.
• Edukacja i "post od sztucznej inteligencji" – uczenie krytycznego myślenia i higieny uwagi (czas na ciszę, studia, relacje). Tu głównym adresatem powinien być Kościół – to szansa dla reorganizacji jego aktywności (np. lekcji religii) jako odtrutki na technologiczne uzależnienie.
• Obrona wolności przed gospodarką cyfrową – ograniczenie modeli biznesowych opartych na kradzieży uwagi, walka z ukrytym wyzyskiem (np. nisko płatne oznaczanie danych).
• Kategoryczny zakaz autonomicznej broni – niedopuszczalne, by maszyny podejmowały nieodwracalne decyzje o życiu i śmierci. Tyleż słuszne, co mało realne.
• Zastosowanie zasad Katolickiej Nauki Społecznej – ocena innowacji przez pryzmat dobra wspólnego, solidarności i pomocniczości. Skuteczność tego postulatu jest osłabiona przez zaniedbania Kościoła – inna sytuacja byłaby, gdyby Społeczna Nauka Kościoła była żywa.

1.3. Równoważenie wpływu publicystyki – dwie krytyczne uwagi

1. Nadmierna mistyfikacja procesów obliczeniowych AI

Papież opisuje AI jako bardziej "hodowane" niż "konstruowane", sugerując, że jej wewnętrzne procesy pozostają nieznane. Z perspektywy informatycznej współczesne systemy AI opierają się na procesach matematycznych i statystycznych, jednak ich złożoność powoduje, że praktyczne wyjaśnianie wyników pozostaje ograniczone. To jednak nie uzasadnia tezy o „hodowaniu”. Prawdziwe niebezpieczeństwo nie wynika z niepoznanej natury maszyn, lecz z faktu, że algorytmy dają korporacjom i rządom narzędzia do przewidywania i manipulowania ludźmi.

Papieskie obawy są jednak uzasadnione społecznie:

• Brak przejrzystości – złożoność czyni AI "czarnymi skrzynkami" dla zwykłego człowieka, co pozwala decydentom ukryć odpowiedzialność.
• Zagrożenie ideologiczne (transhumanizm) – to nie papież mistyfikuje AI, lecz ideologie transhumanizmu i posthumanizmu, które traktują maszyny jako narzędzie "zbawienia" ludzkości.

2. Pominięcie ekosystemu otwartości

Encyklika pomija istniejącą alternatywę, jaką jest system otwartych dóbr informacyjnych (open source, open data, creative commons etc…). Czyli jawne standardy, publiczne zbiory danych, algorytmy dostępne dla wszystkich. Ruch otwartości już teraz uosabia postulowaną przez papieża współodpowiedzialność i zasadę pomocniczości.

Jednak papież ma rację, że sama otwartość oprogramowania nie wystarczy: zaawansowane modele wymagają ogromnej infrastruktury (moc obliczeniowa, energia, woda), co faworyzuje najbogatsze korporacje. Postulat "rozbrojenia AI" jest więc filozoficznym fundamentem pod otwarte, demokratyczne standardy.

Wniosek pośredni: wizja papieska i argumenty twórców otwartych dóbr informacyjnych diagnozują ten sam problem – niebezpieczeństwo oddania wolności w ręce zamkniętych struktur korporacyjnych.

2. Encyklika jako inspiracja dla Społecznej Gospodarki Rynkowej

Personalistyczne spojrzenie na technologię jest spójne z diagnozą encykliki. Wyłania się z tego praktyczny plan ratowania godności osoby ludzkiej przy użyciu technologii.

1. Otwartość jako "rozbrojenie AI" i dobro wspólne
Praktyczną odpowiedzią na koncentrację władzy jest oparcie technologii na idei otwartości dóbr informacyjnych, która sprzeciwia się zawłaszczaniu dorobku cywilizacji przez korporacje.

2. Społeczeństwo sieci jako realizacja zasady pomocniczości (subsydiarności)
Społeczeństwo sieci tworzy się przez wykorzystanie nowoczesnych środków łączności do współdziałania. Powstające w ten sposób struktury pozwalają oprzeć się na budowaniu wspólnej wartości (shared value), gdzie sukces biznesowy wiąże się z rozwiązywaniem problemów lokalnej społeczności.

3. Waluty lokalne jako ratunek dla "pracy solidarnej" – czyli „ekonomii dowartościowującej godność człowieka”
Waluty komplementarne (lokalne systemy rozliczeń) omijają dłużny pieniądz bankowy, umożliwiając finansowanie "pracy solidarnej" (edukacja, opieka społeczna), którą rynek traktuje jako bezwartościową.

Celem nie jest eliminacja konkurencji, lecz osadzenie jej w ramach chroniących dobro wspólne i rozproszoną własność.

4. Cyfryzacja jako element budowy sprawiedliwego ładu. Na przykład systemy głosowań z gwarancją rzetelności, czy automatyzacja prawa (z odwołaniem do człowieka jako drugiej instancji).

2.1. Odmienne perspektywy i miejsce spotkania

Występuje wyraźna różnica między duszpastersko-etycznym spojrzeniem Kościoła a inżynieryjno-systemowym podejściem.

Wnioski z porównania: Połączenie nauczania społecznego i AI w encyklice jest wyrazem zastosowania nauki Kościoła do AI jako wymogu etycznego, a nie próbą stworzenia nowego modelu gospodarczego. SGR jest miejscem spotkania technologii ze społecznym zaangażowaniem Kościoła.

2.2. Wsparcie dla papieskiego przesłania

Myśl inżynierska i ekonomiczna dostarcza konkretnych narzędzi:

• Pomocniczość i "rozbrojenie AI" – poprzez wdrażanie systemów społeczeństwa sieci (wsparcie współdziałania – np. lokalne systemy rozliczeń, społecznościowe finansowanie, wsparcie współdziałania).
• Determinizm zamiast "czarnej skrzynki" – algorytmy neuro-symboliczne wymuszają audytowalność i pozostawiają kontrolę człowiekowi.
• Budowa atrakcyjnej alternatywy – dominacja systemów finansowych i globalizacja doprowadziły w kilka dziesięcioleci do radykalnych zmian, które są obecnie źródłem dużych problemów. Ten trend można odwrócić poprzez oddolne działania oparte o lokalną współpracę, demokrację przemysłową, odrót od konsumpcjonizmu, LETS (Local Exchange Trading System – lokalny system wymiany handlowej) itd… Tu tkwi potężny kapitał społeczny, który Kościół może rozbudzić, a gospodarka spożytkować.

2.3. Jak nauczanie papieża może wzbogacić projekty inżynierskie

• Obrona miłosierdzia – ostateczny osąd dotyczący losu człowieka musi zawsze zachować przestrzeń na ludzką litość.
• Etyka w fazie projektowania – preferencyjna otwartość na słabszych, aby lokalne społeczności nie stały się zamkniętymi gettami.
• Ochrona przed utowarowieniem – godność człowieka wykracza poza wszelkie transakcje.

2.4. Społeczna Gospodarka Rynkowa jako rozwiązanie i wyzwanie

Społeczna Gospodarka Rynkowa (SGR) w swym pierwotnym ujęciu (Niemcy po II wojnie światowej) stanowiła trzecią drogę – alternatywę dla socjalizmu i neoliberalizmu. Polska próba implementacji po 1989 r. okazała się w dużej mierze "standardem z tombaku" (Leon Podkaminer) – niskie zaufanie, słaby kapitał społeczny, bezkrytyczne kopiowanie wzorców.

Współczesne wyzwania (globalizacja sieciowa, AI) wymuszają model SGR 2.0.

Fundamentalne zasady SGR:

• Pomocniczość (subsydiarność) – państwo wspiera inicjatywy oddolne, nie wchłania ich.
• Wolność i odpowiedzialność – prawo do inicjatywy gospodarczej związane z odpowiedzialnością za skutki.
• Ład gospodarczy – państwo jako arbiter ustalający reguły gry podporządkowane dobru wspólnemu.
• Upowszechnienie własności – rozproszona własność prywatna jako fundament bezpieczeństwa.

2.5. Filary etyczne według encykliki Magnifica Humanitas

Papież Leon XIV kontynuuje personalistyczną linię nauczania Jana Pawła II (Laborem Exercens, Centesimus Annus), podkreślając pierwszeństwo osoby przed techniką i kapitałem. W tym ujęciu maszyna nie posiada sumienia ani podmiotowości moralnej. Technologia powinna pozostawać narzędziem wspierającym człowieka, a nie prowadzić do jego wykluczenia lub uprzedmiotowienia.

2.6. Filary techniczne

Kluczowym elementem SGR 2.0 jest "paradygmat sieciowy" – struktury rozproszone (klastry), w których dzielenie się kapitałem intelektualnym nie powoduje jego uszczuplenia, lecz wzajemne wzmocnienie.

2.7. Synteza: SGR 2.0

SGR to wdrażanie etyki chrześcijańskiej do życia gospodarczego. W epoce cyfrowej nowa umowa społeczna wymaga zaangażowania:

1. Kościoła – strzeżenie godności człowieka, pomocniczości i dobra wspólnego.
2. Inżynierów i ekonomistów – wdrażanie systemów „społeczeństwa sieci”

SGR 2.0 tworzy "wspólny zasób" (common pool resources). Metafora "uwalniania łodzi na wodzie" – przypływ nie podniesie wszystkich łodzi, jeśli własność jest skoncentrowana, a reszta nie ma dostępu do wody.

Główne punkty styku koncepcji:

• Podmiotowość w sieci – człowiek nie jest "zasobem ludzkim", lecz autonomicznym partnerem.
• Etyka algorytmów – AI musi być transparentna i nie eliminować ludzkiej odpowiedzialności.
• Automatyzacja jako personalizacja pracy – maszyny do zadań deterministycznych, człowiek do działań wymagających mądrości (sophia) i empatii.

2.8. Potrzebny Nowy Ład Gospodarczy

Zaktualizowane zasady Waltera Euckena (twórcy ordoliberalizmu) dla doby cyfrowej:

1. Otwarcie rynków cyfrowych – przeciwdziałanie monopolom platformowym.
2. Stabilność pieniądza 2.0 – polityka monetarna wspierająca realną wymianę, chroniąca przed bańkami spekulacyjnymi.
3. Rozproszona własność prywatna – akcjonariat pracowniczy i własność intelektualna.
4. Pełne uwzględnienie kosztów zewnętrznych – odpowiedzialność firm technologicznych za dezinformację, degradację prywatności, koszty społeczne automatyzacji.
5. Stabilność reguł gry – państwo jako gwarant stałych norm prawnych.

3. Wnioski i rekomendacje

Nasza cywilizacja stoi przed alternatywą: albo poddamy się "umaszynowieniu człowieka" (redukcji osoby do roli procesora danych w totalitarnym systemie kontroli), albo wybierzemy humanizację technologii poprzez powrót do tradycyjnych wartości i klasycznej prawdy.

Rekomendacje strategiczne:

1. Personalistyczna bariera prawna – zakaz delegowania decyzji etycznych i egzystencjalnych na systemy automatyczne (AI jako doradca, nigdy jako ostateczny sędzia).
2. Demokratyzacja kapitału cyfrowego – promowanie lokalnych klastrów technologicznych i akcjonariatu pracowniczego jako mechanizmów rozpraszających własność algorytmów i baz danych.
3. Internalizacja kosztów społecznych – opłaty i regulacje zmuszające gigantów technologicznych do współfinansowania skutków społecznej inżynierii i automatyzacji (zasada solidarności).

Ratunkiem nie jest luddystyczne odrzucenie techniki, lecz jej rygorystyczne podporządkowanie moralnemu imperatywowi dobra wspólnego. Tylko wtedy sztuczna inteligencja stanie się szansą na autentyczną Magnifica Humanitas.

Jerzy Wawro, 26 maja 2026

1https://logic.edu.pl/art/32-paradoks-wolenskiego